Echt gebeurd?
Willem van Oranje De Musical vertelt het levensverhaal van de man die ook wel ‘vader des vaderlands’ wordt genoemd. De voorstelling is in grote lijnen historisch correct, maar om een heel leven samen te vatten in één theateravond namen de makers ook een aantal artistieke vrijheden. Benieuwd wat echt gebeurd is en wat niet? Dit zijn de acht meest opvallende verschillen tussen de geschiedenis en de musical.
1. Wie was Eva Elincx?
In de musical deelt Willem van Oranje het bed met Eva Elincx, de dochter van de kroegbaas. Zij raakt zwanger en Justinus wordt geboren. Eva houdt dit geheim voor Willem. Hij ontdekt het bestaan van Justinus pas twaalf jaar later.
In werkelijkheid hebben Willem van Oranje en Eva Elincx inderdaad een buitenechtelijke relatie, maar het is niet bekend wie Eva is. Sommige historici denken een burgemeestersdochter, anderen geloven een Duitse gravin. Ze is zeer waarschijnlijk wel een vrouw van hoge stand.
Eva houdt haar zwangerschap niet geheim. Willem erkent Justinus bij de geboorte officieel als zijn kind en geeft hem zelfs een opvoeding aan zijn hof.
2. Hoeveel vrouwen had Willem?
In de musical is Willem opeenvolgend getrouwd met Anna van Buren, Anna van Saksen en Louise de Coligny. Die laatste ontmoet hij in een klooster in Frankrijk, waar zij zuster is. Een paar jaar later ontmoeten de twee elkaar opnieuw. Louise is dan uitgetreden uit het klooster.
In werkelijkheid is Willem met vier vrouwen getrouwd geweest. Na Anna van Saksen volgt eerst Charlotte de Bourbon en pas daarna Louise de Coligny.
De verhalen van Charlotte en Louise zijn in de musical samengesmolten tot één personage. In werkelijkheid is het niet Louise, maar Charlotte die door haar familie wordt gedwongen het klooster in te gaan. Ze wordt zelfs abdis, een rol die ze met veel tegenzin vervult. In 1572 vlucht ze uit het klooster en bekeert zich tot het protestantse geloof. Het betekent een breuk met haar familie. Drie jaar later trouwt ze met Willem. Het is niet aannemelijk dat zij elkaar daarvoor al eens ontmoet hebben.
In 1582 ontsnapt Willem ternauwernood aan een aanslag op zijn leven. Charlotte overlijdt anderhalve maand later. Volgens de legende aan totale uitputting, omdat ze haar man dag en nacht wilde verplegen. Het is een verhaal dat in het leven is geroepen om Charlotte neer te zetten als toegewijde vrouw. Ondanks zijn ernstige verwondingen knapt Willem op.
Willem hertrouwt met Louise de Coligny, dochter van een leider van de hugenoten (Franse protestanten). In het Prinsenhof bevalt Louise van hun enige zoon Frederik Hendrik. Nog geen half jaar later is ze daar getuige van de moord op haar man. Ze blijft de rest van haar leven trouw aan Willem. Met haar talent voor politiek zet ze zich onvermoeibaar in voor zijn nalatenschap en het Huis van Oranje.
Portret van Louise de Coligny, Michiel van Mierevelt, 1610-1620, olieverf op paneel, PDS 417, geschonken door de Vriendenvereniging van Museum Prinsenhof Delft ter gelegenheid van hun 40-jarig jubileum (1982-2022)
3. Hoeveel kinderen kreeg Willem van Oranje?
In de musical krijgt Willem van Oranje twee kinderen: Filips Willem, en Justinus, een buitenechtelijk kind met Eva Elincx.
In werkelijkheid krijgt Willem zestien kinderen. Met Anna van Buren krijgt Willem drie kinderen, waaronder Filips Willem. Hierna volgt Justinus, Willems kind met Eva Elincx. Met Anna van Saksen komen er vijf kinderen bij. Charlotte de Bourbon schenkt Willem zes dochters. Met één zoon maakt Louise de club compleet. Drie van de zestien kinderen overlijden vlak na de geboorte of op hele jonge leeftijd.
Meer weten over de kinderen van Willem van Oranje? Lees dan hier verder: De familie van Willem van Oranje - Museum Prinsenhof Delft
De kinderen van Willem van Oranje — Download PDF
4. De apologie of het Plakkaat der Verlatinghe?
In de musical schrijft Willem het Plakkaat der Verlatinghe, een verdrag waarin álle Nederlandse gewesten – noordelijk en zuidelijk - hun trouw aan de Spaanse koning opzeggen.
In werkelijkheid schrijft Willem niet het Plakkaat der Verlatinghe, maar de Apologie. Dat doet hij in het Prinsenhof. De Apologie is zijn verweer tegen Filips II, die eerder een grote beloning uitloofde voor de persoon die Willem zou vermoorden. In het verweerschrift legt Willem uit waarom hij wel moét strijden tegen Filips II. Een koning mag geen tiran zijn, zegt hij, maar moet zijn onderdanen beschermen. Opstand is gerechtvaardigd omdat Filips II niet goed is voor zijn volk.
De Apologie is een blauwdruk voor het Plakkaat der Verlatinghe, dat niet lang daarna wordt geschreven. Niet door Willem, maar door de Staten-Generaal. In het Plakkaat verklaren alleen de nóórdelijke Nederlandse gewesten hun onafhankelijkheid van het Spaanse rijk. De zuidelijke gewesten hebben zich juist afgescheiden omdat zij trouw willen blijven aan Filips II.
Het Plakkaat van Verlatinghe wordt gezien als de onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Het was vermoedelijk ook het voorbeeld voor de Amerikaanse Declaration of Independence uit 1776, want er zijn duidelijke parallellen.
De Apologie van Willem van Oranje, 1581, papier, PDC 1148
5. De omstandigheden van de moord
In de musical wordt Willem van Oranje vermoord na een diner met zijn vrouw Louise en adviseur Coornhert. Hij is moe en op weg naar bed als hij wordt verrast door Balthasar Gerards. Die schiet twee pistolen op hem leeg.
In werkelijkheid heeft Willem net geluncht. Niet met Coornhert, wel met de burgemeester van Leeuwarden, zijn vrouw Louise, zijn zus Catharina en vier van zijn dochters. Hij is op weg naar zijn slaap- en werkkamer als Balthasar Gerards hem roept en neerschiet.
Balthasar heeft inderdaad twee pistolen bij zich, maar gebruikt er één. Het wapen vuurt drie kogels tegelijk af, die Willem in de borst raken Waarom zitten er dan maar twee kogelgaten in de muur van het Prinsenhof? De derde kogel is niet in de muur geslagen, maar in een houten schot. Die is in de loop der tijd verdwenen.
Op deze pagina kun je nog meer lezen over de moord: Willem van Oranje - Museum Prinsenhof Delft
't Vermoorden van den Prins van Oranje, door Baltasar Gerards in den Jaare 1584 te Delft', Jan Luyken, ca. 1735
6. Wie was geuzenleider Lumey?
In de musical is Lumey een vriend van Willem van Oranje. Lumey wil met veel geweld tegen de Spanjaarden strijden, terwijl Willem dat liever volgens de wet doet. Uiteindelijk wordt Lumey zelfs leider van de watergeuzen, een gewelddadige protestantse zeeroversbende. In een poging Lumey onder de duim te houden maakt Willem hem legeraanvoerder. Lumey verdrinkt tijdens het Leids Ontzet.
In werkelijkheid zijn Lumey en Willem geen oude vrienden. Wel werken ze samen in de strijd tegen de Spanjaarden. In 1568 zoekt Willem hulp bij de watergeuzen omdat hij een gebrek aan troepen heeft. Lumey is onderdeel van deze opstandelingen. Hun schepen worden uitgerust met kanonnen en een zwaarbewapende bemanning, om Spaanse en Spaansgezinde schepen te beroven.
De watergeuzen blijken waardevolle krachten voor Willem. Zo weten ze op 1 april 1572 Den Briel te veroveren, misschien wel de bekendste gebeurtenis van de Tachtigjarige Oorlog. Willem benoemt Lumey, die inmiddels opperbevelhebber is van de groep, daarna tot legeraanvoerder.
Maar de samenwerking heeft een grote keerzijde. De watergeuzen zijn gewelddadig en Willem heeft hen niet onder controle. De groep houdt regelmatig plundertochten in kustdorpen. Overal waar ze komen, persen ze burgers af en vernielen ze kloosters en kerken. Ook martelen en vermoorden ze katholieke geestelijken. Dat is slecht voor de reputatie van de opstandelingen. Een spagaat voor Willem: hij staat niet achter hun brute werkwijze, maar heeft de watergeuzen wel hard nodig in de strijd.
In 1573 ontslaat Willem Lumey als legeraanvoerder. Aanleiding is de moord op Cornelis Musius. In 1578 overlijdt Lumey door een onduidelijke oorzaak. Hij is dus niet verdronken tijdens het Leids Ontzet in 1574, zoals in de musical.
Portret van Willem II van der Marck Lumey, anoniem, 1600-1625, gravure, PDP 439
7. Wie was Cornelis Musius?
In de musical is Cornelis Musius de huispredikant van Willem van Oranje.
In werkelijkheid kennen Willem en Musius elkaar op een andere manier. Musius is namelijk de rector van het Sint Agathaklooster in Delft. In 1572 neemt Willem zijn intrek in dit kloostergebouw, dat hem door de stad Delft ter beschikking wordt gesteld en dat vanaf dan bekend staat als het Prinsenhof. De zusters van het klooster worden verbannen naar een bijgebouw.
Vermoedelijk kennen Willem en Musius elkaar ook al eerder. Willem komt als stadhouder meermaals in Delft en verblijft dan in het logement van het Sint Agathaklooster.
Willem van Oranje en Musius zijn goed bevriend. Geuzenleider Lumey vindt het maar niks dat Willem zulke warme banden heeft met een katholiek. Als Lumey op uitnodiging van Willem in het Prinsenhof komt dineren is ook Musius aanwezig. Hij heeft zelfs een plek aan het hoofd van de tafel gekregen. Lumey eist dat Willem hem op een andere plek aan de tafel laat zitten, of hij hakt Musius’ hoofd af.
Wat je in de musical niet ziet, is dat Lumey Musius ook na deze avond blijft bedreigen en intimideren. Het loopt zo hoog op dat de rector besluit om te vluchten naar Den Haag. Maar Willem staat erop dat hij meteen weer terugkomt naar Delft. Musius loopt daarbij recht in de armen van Lumey en zijn troepen, die net onderweg zijn naar Leiden. Ze dwingen Musius om mee te gaan. Aangekomen in Leiden martelen ze hem. Ze willen weten waar de kostbaarheden uit het Sint Agathaklooster zijn gebleven, maar Musius laat niets los. Nog dezelfde avond laat Lumey Musius publiekelijk ophangen.
Willem van Oranje is woedend. Hij ontslaat Lumey als legerleider (maar blijft wel samenwerken met de watergeuzen).
Portret van Cornelis Musius, anoniem, 1572, olieverf op paneel, PDS 145.
8. Wie schreef het Wilhelmus?
In de musical is Dirck Volkertsz. Coornhert de persoonlijke adviseur van Willem én schrijver van het Wilhelmus.
In werkelijkheid is het onbekend wie het Wilhelmus heeft gemaakt. Kunstmatige intelligentie (AI) wees de dichter Petrus Datheen aan, maar experts vinden dit onwaarschijnlijk. Mogelijk is het Coornhert, maar de meest aannemelijke kandidaat is Filips van Marnix van Sint-Aldegonde.
Portret van Dirk Volkertsz. Coornhert, Hendrick Goltzius, 1576-1617, gravure, PDP 381